Главная » Статьи » Мои статьи

Олунньу 13 кунэ - тереебут тыл, сурук-бичик кунэ

Олунньу 13 кунэ - тереебут тыл, сурук-бичик кунэ

 

 

              Бу 1934 сыллаахха Иннокентий Михайлович Суслов Елеен сиригэр туhэрбит хаартыскатыгар кестер латыынскай буукубаларынан суруллубут плакаты  билинни сурук-бичик кириллица буукубаларыгар кеhерен аахтахха маннык буолар: «Ыам ыйын 1-гы кунэ – аан дойду бойубуой улэhитин холбоhуута. Уруй буоллун!»

 

 

         Бу Елеен сиригэр бастакы политическай бырааhынньык уонна политическай плакат буолара саарба5а суох. Бу латыыныскай буукубалардаах сахалыы сурук-бичик историятын кэпсээтэххэ маннык.

        Сахалыы бастакы алфавиты уонна суругу нуучча уорэхтээх дьоно айбыттара. Ол курдук 1819с-а сахалыы бастакы алфавиты танара дьиэтин улэҺитэ Георгий Попов айбыта . Кини ол алфавитынан танара уорэ5ин кинигэтин сахалыы тылбаастаабыта . Бу алфавит бастакы холонуу буолан аа5арга-суруйарга ыарахан этэ. Ол иҺин Г.Попов айбыт алфавита кыайан туттуллубата5а.

1851с-а Отто Николаевич Бетлингк диэн омугунан немец киҺи аан дойдуга аатырбыт «Сахалар тылларын туҺунан» диэн дьоҺуннаах научнай грамматиканы немецтии тылынан суруйан бэчээттэппитэ . Онно кини оңорбут латынныы алфавита баара. Академик О.Н.Бетлинг алфавита кэнники сахалыы алфавиттары тупсаран оңорорго тирэх буолбута. Советскай былаас бастакы сылларыгар үөрэ5э суох саханы сурукка үөрэтэргэ нууччалыы алфавит табыгаҺа суох этэ. Ол иҺин саха тылын дор5ооннорун таба көрдөрөрүнэн латынныы алфавит быдан ордук курдуга.

 

Латынныы алфавит букваларын туҺанан, сахалыы алфавиты 1917 с. тыл үөрэхтээ5э, саха киҺитэ Семен Андреевич Новгородов оңорбута.

Семен Андреевич Новгородов 1892с. олунньу 13кунугэр  ( 124 сыл анараа өттүгэр) Чурапчы улууҺугар төрөөбүтэ. Кини төрөөбүт күнүнэн олунньу 13 күнүн саха суругун-бичигин күнэ диэн ааттыыбыт уонна сыл ахсын бэлиэтиибит.

  Новгородов онорбут алфавита аа5арга- суруйарга ыарахаттардаа5а, онон уҺуннук туттуллубата5а. Новгородов бэйэтин алфавитынан «Сахалыы сурук-бичик» диэн кинигэни таҺаарбыта. Онтон салгыы Новгородов салалтатынан «Бастааңңы сурук-бичик», «Сурук бичик», «Аа5ар кинигэ» тахсыбыттара.  

Ученай, хомойуох иҺин, баара-суо5а 32 сааҺыгар, 1924 с. олунньу 28 кунугэр Петроградтаа5ы университекка научнай сотруднигынан улэлии сылдьан ыалдьан өлбүтэ.  

         

 

          1929 сыллаахха Новгородов латынныы алпабыыта санардыллан, эбиллэн ессе 10 сыл сулууспалаабыта, сахалыы суругу-бичиги, сэбиэскэй былаас бастакы сылларыгар  уерэ5и-сырдыгы, билиини, култуураны тар5атыыга куус-кеме буолан, онноо5ор, ыраах хоту Елеен сиригэр тиийбитэ. 1930–с сыллардаахха бастакы оскуолаларга о5олору уерэтии,  улахан дьону уерэхтээhин (ликбез), бастакы хаhыаттары тар5атыы  манна ситиhиилээхтик барбыта.

          Бу туhунан кэпсииллэр биhиги музейбытыгар харалла сытар уонна кердеруугэ турар экспонаттарбыт. Олортон а5ыйахтарын талан кердеребут уонна кылгастык кэпсиибит.

       Бу Елеен сиригэр булуллубут 1939 сыллаа5ы  «Кыым» хаhыат  ордубут элэмээтигэр             Сталин партия XVIII съеhигэр отчуоттур дакылаата бэчээттэммит быhыылаах. Оччотоо5у дьоннор хаhыаттары партия ыйаа5а диэн харыстаан  илдьэ сылдьаллара

 

  

 

      Бу тэтэрээттэн  быhыллан оноhуллубут киниискэ лииhигэр латыыныскай буукубаларынан «Ектееп» холхуос  чилиэнэ Кестекуунэбэ Елеене чилиэнскэй уонна паевай усунуостарын телеебутун туhунан  квитанция толоруллубут. Сыла, хонуга - 1939 сыл, алтынньы 11 кунэ.  Маннык толоруулаах 54 квитанция «Ектееп» уонна «Кыhыл маяк» холхуостаахтарыгар диэн ааттаан бэриллибит. Баларга Иван Тимофеев диэн киhи илии баттаабыт.

          Υөрэх сайдан, билии-көрүү кэңээн, саха тылыгар наҺаа элбэх нууччалыы тыл киирэн барбыта. Кинилэри таба этэр уонна суруйар наада буолбута. Онон 1940с. нууччалыы алфавиты туттарга тиийбиппит. Ити алфавиты туҺанан биҺиги бу күңңэ диэри суруйа, аа5а сылдьабыт.

Ону туоhулуур музейга баар 1941 сыллаа5ы «Кыым» хаhыат, манна шапкатын эрэ бэчээттиибит. . Бу «Кыым» суостаах 1941 сыл бэс ыйын 15 кунунээ5и, бутэhик эйэлээх еребуллээ5и нуемэрин туhунан сиhилии суруйан турабыт.  Нэдиэлэ буолан баран иэдээннээх сэрии са5аламмыта.

        Ыстатыйабын  оччотоо5у хоhоонунан бутэриэхпин ба5арабын

 

 КуҺун оskuola ahilinna.

O5olor uulussani kiergeteller.

Uulussa icci ettyger mas olordollor.

Mastarin at  tiejэr.

 

                            Саввинов П. Т. – Елееннее5у музей дириэктэрэ

 

 

Категория: Мои статьи | Добавил: olenekmuseum (2016-02-26)
Просмотров: 71 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Адрес
Оленекский эвенкийский
национальный район с.Оленек
678480,ул.Октябрьская 44



+7 411 692-13-55 olenek.museum@mail.ru
Местонахождение
sample map